Kunstaankopen, kunstbehoud, monografieën, exposities
Frans & Kapma Foundation
Rijksmuseum ontdoet 'De nieuwe mensch' van nazi-etiket

Dit alles naar aanleiding van het door ons geschreven essay 'Het omstreden schilderij 'De Nieuwe Mensch' van Henri van de Velde (1896-1969)', dat we in december 2010 naar o.a. musea, kunsthistorici, universiteiten en media hebben gemaild; en het vrijwel gelijktijdig door Arnold van de Velde, zoon van de kunstenaar, vanuit Canada aan dezelfde instanties en personen gestuurde commentaar op het artikel 'Historische Topstukken van het Rijksmuseum / De Nieuwe Mensch’ door Dr. Kees Zandvliet (Historisch Nieuwsblad 5/2007).

Allerlei positieve reacties hebben wij ontvangen en in verschillende dagbladen is aandacht besteed aan de beslissingen van het Rijksmuseum, waarbij sprake is van 'een al te omstreden schilderij' en wordt erkend, dat 'de nieuwe mens' tussen de twee wereldoorlogen internationaal een geliefd thema was bij kunstenaars. Wij zijn hier blij mee! Als kunstliefhebbers hebben wij Henri (Hendrik) van de Velde leren kennen als een begaafd en erudiet schilder, die een eigen plaats tussen zijn tijdgenoten inneemt.

Pendant

In 1939 is bij Kunstzaal van Lier in Amsterdam ook een ander, even groot schilderij van Van de Velde geëxposeerd, namelijk 'Jezus wandelt op de wateren', dat ongeveer in dezelfde tijd gemaakt is (ca.1933). De recensent van de Nieuwe Rotterdamsche Courant noemt de composities een 'heden-
daagsche pendant, literair gezien, niet schilderachtig'. Op dit werk ziet men 'een voorstelling, die aan de Grieks-Romeinse mythologie is ontleend, de Poseidoon- Neptunus groep en enige dochteren van Nereus (zeenimfen), en dan in combinatie met de figuur van Jezus en de groep der jongeren op het schip, waarmee de Christelijke Wereld wordt gesymboliseerd. Het water fungeert daarbij als associërend cement. Een der Nereïden wendt opgeheven handen tot de figuur van Jezus, evenals alle vissen'. Volgens de recensent wordt daarmee, 'een overgang van het eene in een andere cultuur' gesymboliseerd. En in Elsevier Geïllustreerd Maandschrift schrijft Abas: 'We staan hier voor een allegorie van een nieuwen inhoud en een nieuw inhoudsgehalte. De inhoud is nieuw omdat twee figuur-complexen, meestal streng gescheiden gehouden, tezamen worden gebracht (...)'.


Het thema 'de nieuwe mens' is ontstaan in een tijd van vernieuwing en omwenteling door inter-
nationale spanningen en gebeurtenissen, industriële processen en wetenschappelijke ontdekkingen.
Op het ingewikkelde schilderij 'De nieuwe mensch' worden de boeken van Marx, Voltaire en Darwin verbrand. Een menigte aanbidt het Gouden Kalf (de ijdelheid) en God Mammon (het geld), terwijl de kerk in brand staat. Van huis en hof verjaagde Russische boeren worden door een vuurpeloton gefusilleerd. 'De nieuwe mensch' is voorgesteld als een sterke man, met ontbloot bovenlijf en het vurige oog naar boven gericht, naar het licht dat in een stralenbundel uit de hemel schijnt.

'De nieuwe mensch' bevindt zich dus in het Rijksmuseum in Amsterdam. Waar het schilderij 'Jezus wandelt op de wateren' is, is ons niet bekend. Het zou interessant zijn om beide symbolische werken naast elkaar te zien, omdat Henri van de Velde hierin Mythologie, Christendom en Nieuwe Tijd op bijzondere wijze bijeen brengt.

Kijk ook op: Henri van de Velde